Projekat „Veliki ljudi oplemenjuju male sredine“ značajan je za Požarevac, jer predstavlja neke od najznačajanijih ljudi u Srbiji iz različitih oblasti života, a rođeni su ili deo života proveli u ovom gradu. Oni su ostavili neizbrisiv trag, pokrenuli promene i ostavili brojna svedočanstva o svojim delima budućim generacijama. Modernizovali su neke industrijske grane, zanatstvo, kulturu, nauku i umetnost…
Vrhovni knez Srbije i vođa Drugog srpskog ustanka, Miloš Obrenović, rođen je u 18. marta 1780. godine u selu Gornja Dobrinja, kod Požege. Njegova porodica je, nakon rane smrti oca Teodora Mihailovića, bila veoma siromašna, pa je Miloš u mladosti radio kao sluga kod trgovca stokom. Prezime Obrenović uzeo je od svog polubrata, istaknutog vojskovođe.
Nakon učešća u Prvom srpskom ustanku Miloš je od Karađorđa dobio Užičku nahiju na upravljanje. Posle sloma Prvog srpskog ustanka, 1813. godine, on je bio jedan od malobrojnih vojvoda koji su ostali u zemlji. U ovom teškom periodu, dobio je poverenje od velikog dela naroda. Izabran je za vođu Drugog srpskog ustanka, koji je podignut 1815. godine u Takovu. Učestvovao je u najvažnijim bitkama protiv Turaka, a lično je vodio i pregovore sa Turcima. Sklopio je usmeni dogovor sa Marašli Ali-pašom o mešovitoj srpsko-turskoj upravi.
Za vreme vladavine kneza Miloša Obrenovića, Srbija je postala autonomna kneževina u okviru Osmanskog carstva i ukinut je feudalizam, posle čega se razvio novi društveni sloj – slobodno seljaštvo. Zanimljivo je reći da je protiv vladavine kneza Miloša, koja je bila autokratska jer je odbijao da ograniči ili deli vlast, podizano nekoliko buna. Najznačajnija pobuna protiv njegove vlasti bila je Miletina buna, čija je posledica bila donošenje liberalnog Sretenjskog ustava, koji je veoma kratko bio temelj pravnog poretka u zemlji.
Knez Miloš je za vreme svoje prve vladavine bio jedan od najimućnijih ljudi na Balkanu i svakako najbogatiji u Srbiji, dok je njegova druga vladavina bila kratkotrajna. Za to vreme knez Miloš je naložio da se progone svi njegovi politički protivnici za koje je smatrao da su odgovorni za njegovo višegodišnje iznanstvo. Takođe, usvojio je Zakon o skupštini čime je u zemlji utemeljio parlamentarni sistem.
Prvi put je vladao Srbijom od 1815. do 1839. godine, a zatim ponovo od 1858. do 1860. godine. Dostojanstvo naslednog kneza dobio je 1830. godine, a bio je poznat po svojoj sposobnosti za trgovinu i ekonomiju. Uspešno je razvijao ekonomiju Srbije za vreme svoje vladavine. Miloševa vladavina je bila obeležena političkim spletkama i borbom za vlast. Sukobljavao se sa mnogim političkim protivnicima, uključujući i članove porodice Karađorđević. Zanimljiv je i podatak da je Miloš imao čak osam bračnih zajednica sa različitim ženama.
Uticaj kneza Miloša na Požarevac
Mapiranje Požarevca kao istaknutog nacionalnog toponima izvršeno je upravo za vreme kneza Miloša, ali je imalo svoju predistoriju i epski kontekst kao ključna tačka Braničevskog regiona. Buntovni karakter stanovništva, borbena spremnost i strateški položaj obeležili su ovaj grad i podarili mu još od srednjeg veka simboličnu vrednost mesta herojske borbe i otpora. Period Srpske revolucije doneće ovom, u to vreme malom mestu, ogromnu slavu, a posebno mesto na patriotskoj mapi Požarevac dobija 1815. kada se pokazao presudnom tačkom herojske borbe za oslobođenje pod vođstvom Miloša, posle čega je ušao u sastav Kneževine Srbije. Imajući u vidu da je u Abdulinoj buni i buni Miloja Đaka, Požarevac imao presudan značaj, Miloš je doneo odluku da interveniše i uspostavi jače prisustvo vlasti u ovom gradu, pogotovo što je bio najnaseljenija nahija Beogradskog pašaluka i važan grad za trgovačke poslove koje je Miloš Obrenović obavljao preko Dunava. To je veoma brzo i učinjeno brzom izgradnjom dvorskog kompleksa 1825. godine, preseljenjem njegove porodice, te odmah zatim i aktivnijim vladarskim manifestovanjem i prenošenjem brojnih državnih poslova i institucija u Požarevac. Izgradnjom kompleksa knez Miloš je uspostavio drugu prestonicu. Požarevački kompleks sačinjavali su Knežev konak, Kneginjin konak, kasarna, konačić za kneževiće, zgrada za dvorske službenike, pisare i poslugu, zgrada za momke, kuhinja, barutana, blagajnikova kuća i menzulana. Uprkos strukturalnoj jednostavnosti, kneževski kompleks u Požarevcu funkcionisao je kao snažni simbol vladarske moći i mesto legitimizacije vlasti kneza Miloša u okvirima razvijenog sistema politike. Smeštanjem vladarskog dvora u središtu Požarevca, grad se razvio i postao političko i ekonomsko središte Kneževine i moćan dinastički toponim dinastije Obrenović.
Istorijska uloga Miloša u oslobađanju Požarevca
Priča o hrabrosti i strategiji, je zapravo herojska priča o oslobađanju Požarevca 7. jula 1815. godine i mogla bi se lako prikazati na filmskom platnu. Miloš Obrenović, vođa Drugog srpskog ustanka, suočio se sa teškim izazovom i rizikovao život kako bi obezbedio slobodu svom narodu. Tog dana nije se odlučivala samo sudbina Požarevca, već i čitavog ustanka. Oslobađanjem Požarevca, Miloš Obrenović je osigurao ključnu pobedu u Drugom srpskom ustanku. Ovo je bila odlučujuća bitka koja je donela preokret u korist Srba i osnažila ustaničku borbu za slobodu. Požarevac je postao simbol hrabrosti i nepokolebljive želje za slobodom, a Miloševa odlučnost i rizik u ovoj borbi ostali su upamćeni kao jedan od najsvetlijih trenutaka srpske istorije. Knez Miloš Obrenović koji je, posle oslobođenja Požarevca u Drugom srpskom ustanku, odlučio da ga pretvori u drugu prestonicu Srbije.
Saborna crkva, Ergela „Ljubičevo“ i spomenik – simboli i modernog grada
Za istoriju grada je naročito bio važan trenutak kada je na vlast došao knez Miloš Obrenović. Mnoga, danas značajna gradska zdanja su upravo njegovom zaslugom i podignuta.
Najpre Saborna crkva 1819. godine, a šest godina kasnije i dvor – konak. Na praznik Đurđevdan, sada već daleke 1830. godine prva gardijska jedinica u celoj zemlji formirana je upravo u Požarevcu i to po Miloševom nalogu.
Jednu od najstarijih ergela u Srbiji je 1853. godine osnovao knjaz Miloš Obrenović na imanju „Morava“, pored Velike Morave. Nalazi se na udaljenosti pet kilometara od Požarevca. Nastala je sa ciljem da se unapredi konjarstvo od najboljih konjskih rasa. Kasnije, njegov sin Mihailo brigu o ovom posedu na 300 hektara površine preuzima 1860. godine. Ergela dobija ime „Ljubičevo“ 1866. godine u čast kneginje Ljubice.
Spomenik Milošu Obrenoviću u Požarevcu je prvi spomenik ovom vladaru u Srbiji. Spomenik se nalazi u centru požarevačkog gradskog parka i smešten je ispred zdanja okružnog načelstva. Rad je poznatog vajara Đorđa Jovanovića, svečano ga je otkrio kralj Aleksandar Obrenović na Ivanjdan (praznik rođenja svetog Jovana Krstitelja), 24. juna (6. jula po novom kalendaru) 1898. godine u znak zahvalnosti za oslobođenje Požarevca (24. juna 1815) i Srbije od Turaka u Drugom srpskom ustanku. Spomenik je izgrađen u Parizu godinu dana ranije. Izliven je u bronzi i predstavlja figuru u stojećem stavu u natprirodnoj veličini. Skulptura je postavljena na visok postament, na čijoj je prednjoj strani ispisana knjaževa poruka turskom vojskovođi: „Delibaša, carski delijo, ti imaš kud i na drugu stranu, a ja nemam kuda, nego tuda, pa u život ili smrt”, na bočnim delovima datum rođenja i smrti knjaza kao i datum oslobođenja Požarevca (24. juna 1815) i otkrivanja spomenika (24. juna 1898) i na zadnjoj strani potpis: „Zahvalni narod okruga požarevačkog oslobodiocu svome Knjazu MILOŠU T. OBRENOVIĆU I”.
Zanimljiv podatak zabeležili su tadašnji građani koji su naveli da je Požarevac, nekadašnja druga (letnja) prestonica knjaza Miloša, prilikom otkrivanja spomenika zabeležio najmasovnije zbivanje (u odnosu na broj tadašnjih žitelja) u svojoj istoriji okupljajući oko pola Požarevca i goste iz svih krajeva Srbije, kao i gotovo celokupni državni, vojni, politički i verski vrh Srbije. Spomenik se koristi u narodnom govoru kao „Miloš u parku”.
Suštinski je knez Miloš Obrenović odigrao najznačajniju ulogu u postavljanju temelja za savremeni Požarevac. On je grad urbanizovao, naselio ga trgovcima, izgradio crkvu, podigao konak za sebe i kneginju Ljubicu i postepeno raskidao sa turskim nasleđem pretvarajući tako kasabu u srpsku varoš.
– Ovaj tekst nastao je u sklopu projekta „Veliki ljudi oplemenjuju male sredine“, koji sufinansira Gradsko veće Grada Požarevca u proizvodnji medijskih sadržaja za štampane medije, radio, televizijske, internet medije i novinske agencije za ostvarivanje javnog interesa u oblasti javnog informisanja na teritoriji Grada Požarevca u 2025. godini.
– Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.
Autor: Trag.rs
Foto: Trag.rs
Potpisi fotosa:
Foto 02: Miloševa crkva u Požarevcu
Foto 03: Ergela Ljubičevo